Rela­cje bli­skie i styl przy­wią­za­nia to fun­da­ment nasze­go funk­cjo­no­wa­nia spo­łecz­ne­go i regu­la­cji emo­cji — zarów­no w dzie­ciń­stwie, jak i w doro­sło­ści. Teo­rie przy­wią­za­nia Joh­na Bowlby’ego i Mary Ain­sworth poka­zu­ją, że jakość wcze­snej rela­cji z opie­ku­nem kształ­tu­je wewnętrz­ne mode­le rela­cji i wpły­wa na póź­niej­sze funk­cjo­no­wa­nie w związ­kach i sytu­acjach stre­so­wych. W przy­pad­ku neu­ro­aty­po­wo­ści, takiej jak autyzm (ASD) i ADHD, rela­cja mię­dzy przy­wią­za­niem a doświad­cze­niem spo­łecz­nym jest bar­dziej zło­żo­na, ale stop­nio­wo bada­nia odsła­nia­ją waż­ne zależności.

1. Autyzm (ASD) i przywiązanie — specyficzne korelacje

Bada­nia wska­zu­ją, że oso­by z ASD czę­ściej niż popu­la­cja ogól­na wyka­zu­ją styl przy­wią­za­nia nie­pew­ne­go, zwłasz­cza w kie­run­ku lękowo-unikawego lub lękowo-ambiwalentnego. W bada­niach kli­nicz­nych u doro­słych z ASD obser­wo­wa­no niż­sze wskaź­ni­ki bez­piecz­ne­go przy­wią­za­nia oraz wyż­sze wyni­ki w wymia­rach lęku i uni­ka­nia w rela­cjach inter­per­so­nal­nych w porów­na­niu do osób bez ASD.

Podob­ne obser­wa­cje poja­wia­ją się w bada­niach nad dzieć­mi z ASD. Oka­zu­je się, że choć dzie­ci ze spek­trum mogą wyka­zy­wać rady­kal­nie róż­ne wzor­ce zacho­wań przy­wią­za­nio­wych, ich trud­no­ści w nawią­zy­wa­niu kon­tak­tu spo­łecz­ne­go i koor­dy­na­cji emo­cjo­nal­nej mogą utrud­niać wyko­rzy­sta­nie opie­ku­na jako „bez­piecz­nej bazy” do eks­plo­ra­cji świa­ta i regu­la­cji emocji.

Dla­cze­go tak może być?

• ASD wią­że się z trud­no­ścia­mi w odczy­ty­wa­niu sygna­łów spo­łecz­nych i regu­la­cji emo­cji, co może ogra­ni­czać wcze­sne wza­jem­ne dostro­je­nie mię­dzy dziec­kiem i opiekunem.
• Te powią­za­nia nie ozna­cza­ją jed­nak, że oso­by z ASD nie potra­fią two­rzyć przy­wią­za­nia — raczej, że ich styl przy­wią­za­nio­wy czę­ściej przy­bie­ra for­my nie­pew­ne niż bez­piecz­ne.

2. ADHD i przywiązanie — silna, choć złożona korelacja

Prze­gląd lite­ra­tu­ry wska­zu­je na wyraź­ną rela­cję mię­dzy ADHD a nie­pew­nym sty­lem przy­wią­za­nia. Bada­nia obej­mu­ją­ce dzie­ci i doro­słych z ADHD wyka­za­ły, że oso­by te znacz­nie czę­ściej niż oso­by neu­ro­ty­po­we mają styl przy­wią­za­nia nie­pew­ny, zarów­no lęko­wy, jak i uni­ko­wy. Pub­Med

Bada­nia porów­nu­ją­ce gru­py z ADHD i gru­py kon­tro­l­ne poka­zu­ją, że oso­by z ADHD:

• mają obni­żo­ną jakość rela­cji inter­per­so­nal­nych,
• bar­dziej boją się bliskości,
• czę­ściej uni­ka­ją intym­nych relacji,
• rapor­tu­ją mniej­szą zdol­ność do doświad­cza­nia roman­tycz­nej miłości.

U nasto­lat­ków z ADHD (szcze­gól­nie w gru­pach z dodat­ko­wy­mi trud­no­ścia­mi, taki­mi jak ODD) tak­że czę­ściej domi­no­wa­ły ambi­wa­lent­ne i lękowo-unikające sty­le przy­wią­za­nia zarów­no w rela­cji z rodzi­ca­mi, jak i z rówieśnikami.

Mecha­ni­zmy moż­li­wych zależności:

• Trud­no­ści ADHD w regu­la­cji uwa­gi i zacho­wań mogą zakłó­cać sta­bil­ność inte­rak­cji z opie­ku­nem i pro­wa­dzić do nie­kon­se­kwent­nej odpo­wie­dzi na sygna­ły bliskości.
• Wyzwa­nia w kon­tro­li impul­sów i reago­wa­niu na stres mogą sprzy­jać wzmac­nia­niu się lęko­wych lub uni­ko­wych stra­te­gii przywiązania.

3. ASD, ADHD i przywiązanie — dystans między przyczyną a konsekwencją

Cho­ciaż bada­nia poka­zu­ją kore­la­cje mię­dzy neu­ro­aty­po­wo­ścią a sty­la­mi przy­wią­za­nia, rela­cja ta nie jest pro­sta i jed­no­znacz­na. Ist­nie­je kil­ka moż­li­wych mechanizmów:

Neurobiologiczne i rozwojowe aspekty neuroatypowości

Zarów­no ASD, jak i ADHD wią­żą się z róż­ni­ca­mi w roz­wo­ju ukła­du ner­wo­we­go, któ­re wpły­wa­ją na:

• funk­cje wykonawcze,
• prze­twa­rza­nie emocji,
• uwa­gę i inte­rak­cje społeczne.

Choć to nie bada­nia przy­wią­za­nia, poka­zu­ją one, że ASD i ADHD mogą zabu­rzać zdol­ność do prze­wi­dy­wa­nia i reago­wa­nia na sygna­ły spo­łecz­ne, co z kolei utrud­nia umie­jęt­ność budo­wa­nia sta­bil­nych wzor­ców relacji.

Wzajemne oddziaływania doświadczeń i stylów rodzinnych

Bada­nia wska­zu­ją, że trud­no­ści przy­wią­za­nio­we mogą wyni­kać zarów­no z zacho­wań dziec­ka (np. impul­syw­ność, trud­no­ści w komu­ni­ka­cji), jak i z reak­cji opie­ku­na na te zacho­wa­nia, co może pro­wa­dzić do mniej respon­syw­nych relacji.

4. Przywiązanie jako mediator do zdrowia psychicznego

Kolej­ne pra­ce wska­zu­ją, że styl przy­wią­za­nia może dzia­łać jako mecha­nizm pośred­ni­czą­cy mię­dzy cecha­mi auty­stycz­ny­mi, trud­no­ścia­mi w komu­ni­ka­cji i stre­sem psy­cho­lo­gicz­nym. Ozna­cza to, że samo posia­da­nie pew­nych cech ASD lub ADHD nie deter­mi­nu­je zdro­wia psy­chicz­ne­go — ale to, jak oso­by te łączą się z inny­mi i jak inter­pre­tu­ją rela­cje, ma zna­czą­cy wpływ na emo­cjo­nal­ne regu­la­cje i dobrostan.

5. Co z tego wynika w praktyce terapeutycznej?

- Niektóre „trudności z relacją” nie są tylko ADHD/ASD

Zacho­wa­nia uni­ko­we, lęk w rela­cji, trud­no­ści w utrzy­ma­niu bli­sko­ści mogą być wyra­zem stra­te­gii przy­wią­za­nio­wej — nie tyl­ko cecha­mi same­go ADHD/ASD.

- Wczesne relacje wpływają na późniejsze reakcje

Nie­pew­ne przy­wią­za­nie powsta­ją­ce na wcze­snym eta­pie może wzmac­niać lęki spo­łecz­ne, trud­no­ści z zaufa­niem i samo­re­gu­la­cją w doro­słych relacjach.

- Terapia uwzględniająca styl przywiązania jest pomocna

Sku­pia­nie się na:

• budo­wa­niu bez­piecz­nych rela­cji stand-by,
• zwięk­sza­niu respon­syw­no­ści opiekunów,
• pra­cy nad inter­pre­ta­cją sygna­łów spo­łecz­nych,
  może wspie­rać oso­by z ASD/ADHD w bar­dziej adap­ta­cyj­nym funk­cjo­no­wa­niu w relacjach.