Jesz­cze kil­ka lat temu więk­szość roz­mów o dzie­ciach i nowych tech­no­lo­giach spro­wa­dza­ła się do jed­ne­go pyta­nia: ile cza­su spę­dza przed ekra­nem? Dziś wie­my, że to zbyt duże uprosz­cze­nie. Z per­spek­ty­wy psy­cho­lo­ga znacz­nie waż­niej­sze oka­zu­je się coś inne­go – w jaki spo­sób dziec­ko korzy­sta z inter­ne­tu, z kim tam prze­by­wa i czy doro­sły inte­re­su­je się jego cyfro­wym światem.

Inter­net nie jest już dodat­kiem do codzien­ne­go życia. Dla wie­lu dzie­ci to miej­sce, w któ­rym uczą się, roz­wi­ja­ją zain­te­re­so­wa­nia, spo­ty­ka­ją z rówie­śni­ka­mi, gra­ją, oglą­da­ją fil­my i szu­ka­ją odpo­wie­dzi na pyta­nia. Tik­Tok, Roblox, Discord czy narzę­dzia wyko­rzy­stu­ją­ce sztucz­ną inte­li­gen­cję są dla nich rów­nie natu­ral­ne jak dla wcze­śniej­szych poko­leń tele­wi­zja czy telefon.

To budzi u wie­lu rodzi­ców nie­po­kój. W mediach regu­lar­nie poja­wia­ją się infor­ma­cje o uza­leż­nie­niach od inter­ne­tu, cyber­prze­mo­cy czy nie­bez­piecz­nych wyzwa­niach. Łatwo wte­dy dojść do wnio­sku, że sam inter­net jest zagro­że­niem. Rze­czy­wi­stość jest jed­nak bar­dziej złożona.

Sam ekran nie mówi nam zbyt wiele

W gabi­ne­cie czę­sto spo­ty­kam rodzi­ców, któ­rzy z dużą dokład­no­ścią potra­fią powie­dzieć, ile godzin dziec­ko korzy­sta z tele­fo­nu, ale znacz­nie trud­niej odpo­wie­dzieć im na pyta­nie, co wła­ści­wie wte­dy robi.

A to wła­śnie spo­sób korzy­sta­nia z tech­no­lo­gii ma naj­więk­sze znaczenie.

Ina­czej będzie funk­cjo­no­wa­ło dziec­ko, któ­re roz­ma­wia z kole­ga­mi, two­rzy wła­sne pro­jek­ty, uczy się pro­gra­mo­wa­nia albo oglą­da mate­ria­ły zwią­za­ne ze swo­imi zain­te­re­so­wa­nia­mi. Ina­czej dziec­ko, któ­re przez kil­ka godzin bez prze­rwy prze­wi­ja krót­kie fil­my, prze­ska­ku­jąc z jed­ne­go bodź­ca na kolejny.

Nie moż­na też pomi­jać codzien­ne­go funk­cjo­no­wa­nia. War­to przyj­rzeć się, czy korzy­sta­nie z inter­ne­tu nie odby­wa się kosz­tem snu, aktyw­no­ści fizycz­nej, obo­wiąz­ków, kon­tak­tów z rodzi­ną czy spo­tkań z rówie­śni­ka­mi. Waż­nym sygna­łem jest rów­nież to, jak dziec­ko reagu­je na zakoń­cze­nie korzy­sta­nia z urzą­dze­nia. Sil­na złość, poczu­cie utra­ty kon­tro­li czy cał­ko­wi­ty brak moż­li­wo­ści prze­rwa­nia aktyw­no­ści mogą wska­zy­wać, że potrze­bu­je ono więk­sze­go wsparcia.

Tech­no­lo­gia sama w sobie nie jest ani dobra, ani zła. Jej wpływ zale­ży od wie­ku dziec­ka, spo­so­bu korzy­sta­nia oraz tego, czy zacho­wa­na jest rów­no­wa­ga mię­dzy świa­tem onli­ne i codzien­nym życiem.

Dlaczego tak trudno odłożyć telefon?

Rodzi­ce czę­sto mówią: „Miał obej­rzeć jeden fil­mik, a po godzi­nie nadal sie­dział z telefonem”.

Łatwo uznać, że dziec­ko po pro­stu nie potra­fi się opa­no­wać. W rze­czy­wi­sto­ści spra­wa wyglą­da inaczej.

Więk­szość popu­lar­nych apli­ka­cji jest pro­jek­to­wa­na tak, aby jak naj­dłu­żej utrzy­mać uwa­gę użyt­kow­ni­ka. Nie­skoń­czo­ne prze­wi­ja­nie tre­ści, auto­ma­tycz­ne odtwa­rza­nie kolej­nych fil­mów, sys­tem powia­do­mień czy zmien­ne nagro­dy akty­wu­ją mecha­ni­zmy odpo­wie­dzial­ne za utrzy­my­wa­nie zaangażowania.

Doro­słym rów­nież trud­no jest się temu oprzeć. Dzie­ciom jest jesz­cze trud­niej, ponie­waż obsza­ry mózgu odpo­wie­dzial­ne za pla­no­wa­nie, prze­wi­dy­wa­nie kon­se­kwen­cji i hamo­wa­nie impul­sów nadal inten­syw­nie się rozwijają.

To nie ozna­cza, że nie nale­ży sta­wiać gra­nic. Raczej poka­zu­je, że sku­tecz­ne wspar­cie nie pole­ga na oce­nia­niu dziec­ka jako „leni­we­go” czy „uza­leż­nio­ne­go od tele­fo­nu”, ale na zro­zu­mie­niu, z czym napraw­dę się mierzy.

Umiejętność obsługi telefonu to nie to samo co kompetencje cyfrowe

Dzie­ci czę­sto świet­nie radzą sobie z tech­no­lo­gią. Bez pro­ble­mu insta­lu­ją apli­ka­cje, mon­tu­ją fil­my czy odnaj­du­ją inte­re­su­ją­ce je tre­ści. Nie ozna­cza to jed­nak, że potra­fią oce­nić wia­ry­god­ność infor­ma­cji, roz­po­znać mani­pu­la­cję albo prze­wi­dzieć kon­se­kwen­cje udo­stęp­nie­nia swo­ich danych.

Kom­pe­ten­cje cyfro­we obej­mu­ją znacz­nie wię­cej niż spraw­ną obsłu­gę urzą­dzeń. To rów­nież umie­jęt­ność dba­nia o pry­wat­ność, roz­po­zna­wa­nia zagro­żeń, kry­tycz­nej oce­ny infor­ma­cji oraz świa­do­me­go korzy­sta­nia z mediów społecznościowych.

Tak samo jak uczy­my dzie­ci zasad bez­pie­czeń­stwa na uli­cy, war­to uczyć je poru­sza­nia się w świe­cie cyfrowym.

Roblox, TikTok czy Discord – zakazywać czy poznawać?

Rodzi­ce czę­sto pyta­ją mnie, czy pozwa­lać dziec­ku korzy­stać z kon­kret­nych apli­ka­cji. Nie ma jed­nej odpo­wie­dzi, któ­ra była­by dobra dla wszyst­kich rodzin.

Każ­da z tych plat­form wią­że się z okre­ślo­ny­mi zagro­że­nia­mi. Moż­na natra­fić na tre­ści nie­od­po­wied­nie do wie­ku, dez­in­for­ma­cję, prze­moc słow­ną czy kon­takt z nieznajomymi.

Jed­no­cze­śnie zde­cy­do­wa­na więk­szość dzie­ci korzy­sta z nich każ­de­go dnia bez poważ­niej­szych pro­ble­mów. Duże zna­cze­nie ma to, czy rodzic inte­re­su­je się aktyw­no­ścią dziec­ka, roz­ma­wia z nim o tym, co dzie­je się w inter­ne­cie, oraz poma­ga usta­wić odpo­wied­nie zabezpieczenia.

Znacz­nie bar­dziej nie­po­koi mnie sytu­acja, gdy doro­sły nie ma poję­cia, z kim dziec­ko roz­ma­wia, co oglą­da i jakie emo­cje prze­ży­wa w sieci.

Cza­sa­mi zamiast kolej­ne­go pyta­nia: „Ile jesz­cze będziesz sie­dzieć na tele­fo­nie?”, lepiej powie­dzieć: „Pokaż mi tę grę” albo „Opo­wiedz, co ci się w tym podo­ba”. Takie roz­mo­wy budu­ją zaufa­nie, a jed­no­cze­śnie pozwa­la­ją rodzi­co­wi lepiej rozu­mieć świat dziecka.

Najważniejszym zabezpieczeniem pozostaje relacja

Pro­gra­my kon­tro­li rodzi­ciel­skiej, fil­try i ogra­ni­cze­nia mogą być pomoc­ne, szcze­gól­nie u młod­szych dzie­ci. Nie zastą­pią jed­nak dobrej relacji.

Jeże­li dziec­ko ma poczu­cie, że po trud­nej sytu­acji zosta­nie wysłu­cha­ne, a nie od razu uka­ra­ne, znacz­nie chęt­niej powie o obraź­li­wej wia­do­mo­ści, pró­bie kon­tak­tu przez obcą oso­bę czy mate­ria­le, któ­ry je przestraszył.

To wła­śnie otwar­ta komu­ni­ka­cja spra­wia, że rodzic ma szan­sę zare­ago­wać odpo­wied­nio wcześnie.

Wraz z wie­kiem dziec­ka rola doro­słe­go natu­ral­nie się zmie­nia. Coraz mniej cho­dzi o kon­tro­lo­wa­nie każ­de­go kro­ku, a coraz bar­dziej o wspie­ra­nie w podej­mo­wa­niu roz­sąd­nych decyzji.

Sztuczna inteligencja będzie częścią codzienności

Coraz wię­cej uczniów korzy­sta z narzę­dzi opar­tych na sztucz­nej inte­li­gen­cji pod­czas nauki. Poma­ga­ją wyszu­ki­wać infor­ma­cje, wyja­śnia­ją trud­niej­sze zagad­nie­nia, wspie­ra­ją pisa­nie tek­stów czy pla­no­wa­nie nauki.

To narzę­dzia, któ­re mogą być bar­dzo przy­dat­ne, ale wyma­ga­ją świa­do­me­go korzy­sta­nia. Mode­le sztucz­nej inte­li­gen­cji potra­fią przed­sta­wiać infor­ma­cje nie­peł­ne lub błęd­ne, robiąc to z dużą pewnością.

Dla­te­go jed­nym z naj­waż­niej­szych zadań doro­słych sta­je się dziś roz­wi­ja­nie u dzie­ci kry­tycz­ne­go myśle­nia. Tak jak uczy­my, że nie każ­da infor­ma­cja zna­le­zio­na w inter­ne­cie jest wia­ry­god­na, tak samo war­to uczyć ostroż­ne­go korzy­sta­nia z odpo­wie­dzi gene­ro­wa­nych przez sztucz­ną inteligencję.

Co naprawdę pomaga?

W swo­jej pra­cy widzę, że nie ma jed­ne­go pro­ste­go roz­wią­za­nia. Znacz­nie lepiej niż kolej­ne zaka­zy spraw­dza­ją się codzien­ne, kon­se­kwent­ne działania.

War­to inte­re­so­wać się tym, co dziec­ko robi w inter­ne­cie, wspól­nie usta­lać zasa­dy korzy­sta­nia z urzą­dzeń, roz­ma­wiać o emo­cjach zwią­za­nych z media­mi spo­łecz­no­ścio­wy­mi, dbać o rów­no­wa­gę mię­dzy aktyw­no­ścią onli­ne i offli­ne oraz – gdy jest to potrzeb­ne – korzy­stać z narzę­dzi kon­tro­li rodzicielskiej.

Nie moż­na też zapo­mi­nać, że dzie­ci bar­dzo uważ­nie obser­wu­ją doro­słych. Trud­no ocze­ki­wać, że będą odkła­da­ły tele­fon pod­czas wspól­ne­go posił­ku, jeśli rodzi­ce sami sta­le spraw­dza­ją powiadomienia.

Na zakończenie

Inter­net będzie towa­rzy­szył współ­cze­snym dzie­ciom przez całe życie. Naszym zada­niem nie jest odizo­lo­wa­nie ich od tech­no­lo­gii, ale przy­go­to­wa­nie do korzy­sta­nia z niej w spo­sób odpowiedzialny.

Naj­sil­niej­szym czyn­ni­kiem chro­nią­cym nie jest cał­ko­wi­ty zakaz ani naj­bar­dziej roz­bu­do­wa­na apli­ka­cja kon­tro­lu­ją­ca. Jest nim doro­sły, któ­ry inte­re­su­je się świa­tem dziec­ka, roz­ma­wia z nim i pozo­sta­je dostęp­ny wte­dy, gdy poja­wia­ją się trudności.

Bo pro­ble­mem nie jest sam ekran. Pro­blem zaczy­na się wte­dy, gdy dziec­ko zosta­je ze swo­imi doświad­cze­nia­mi w świe­cie cyfro­wym zupeł­nie samo.